Feiten en weetjes over de maanlanding

De maanlanding is zo'n groot historisch moment dat de nuchterheid er makkelijk af gaat. Toch zijn juist de concrete feiten en getallen het meest indrukwekkend: de kijkcijfers, de nauwkeurigheid van de landing, het gewicht van wat werd meegebracht en achtergelaten, de extreme omgeving die de astronauten trotseerden. Deze pagina verzamelt de interessantste en meest onthullende feiten over de zes bemande maanlandingen van het Apollo-programma, thematisch geordend.

Kijkcijfers en publieksbereik

De eerste maanlanding van Apollo 11 was een van de meest bekeken televisie-uitzendingen ooit. Schattingen lopen uiteen, maar er wordt gewoonlijk aangenomen dat circa zeshonderd miljoen mensen wereldwijd live toekeken — op dat moment ongeveer een zesde van de gehele wereldbevolking. Velen keken bij buren, in cafés of in etalages van winkels.

In Nederland waren de beelden in zwart-wit te zien, met sterrenkundige Chriet Titulaer als bekende commentator bij de NOS. Veel kijkers bleven op tot diep in de nacht: Nederland had in 1969 geen zomertijd, dus de landing viel om 21:17 uur Nederlandse tijd en de eerste stap om 03:56 uur in de nacht van 20 op 21 juli. Kranten drukten die ochtend ongekend grote koppen. Het moment verbond generaties: mensen die de live-uitzending zagen, herinneren zich tot op de dag van vandaag precies waar ze waren.

Leuke weetjes over de eerste maanlanding

Naast de grote cijfers zit de eerste maanlanding van Apollo 11 vol kleine verhalen die minder bekend zijn:

• Een viltstift redde de terugreis. Bij het instappen brak Buzz Aldrin met zijn rugzak het knopje van een stroomonderbreker af die nodig was om de motor van de opstijgtrap in te schakelen. Hij drukte de schakelaar later in met een viltstift.
• Krap aan brandstof. Armstrong vloog de maanlander Eagle met de hand over een veld vol rotsblokken en landde enkele kilometers voorbij het geplande punt. In Houston dacht men dat er nog zo'n 25 seconden brandstof over was; latere analyses kwamen uit op ongeveer 45 seconden.
• Computeralarmen 1201 en 1202. Tijdens de afdaling gaf de boordcomputer alarmen omdat hij overbelast raakte. Een jonge controleur in Houston wist dat de computer de belangrijkste taken voorrang gaf, en de landing ging door.
• De beroemde zin. Armstrongs eerste woorden op het oppervlak, “That's one small step for man, one giant leap for mankind”, zijn tot op vandaag onderwerp van discussie over een ontbrekend “a”. Lees meer op wat zei Neil Armstrong?
• Een plaquette met een boodschap. Op een poot van de maanlander staat: “Here men from the planet Earth first set foot upon the Moon, July 1969 A.D. We came in peace for all mankind.”
• Herinneringen aan omgekomen ruimtevaarders. De astronauten lieten een embleem van Apollo 1 achter en medailles ter nagedachtenis aan Joeri Gagarin en Vladimir Komarov, plus een siliciumschijfje met goodwillboodschappen van wereldleiders.
• De vlag waaide om. Bij het opstijgen zag Aldrin de vlag door de uitlaatgassen van de motor omvallen.
• Collins bleef alleen achter. Michael Collins cirkelde ruim 21 uur alleen in de commandomodule Columbia om de maan, telkens zonder radiocontact als hij achter de maan langs vloog.
• Douane en quarantaine. Na terugkeer vulden de astronauten in Honolulu een douaneformulier in met als lading “maanstenen en maanstofmonsters”. Daarna gingen ze uit voorzorg tegen eventuele maanbacteriën 21 dagen in quarantaine.
• Handtekeningen als levensverzekering. Omdat een levensverzekering voor astronauten onbetaalbaar was, signeerden ze enveloppen die hun families na een ramp hadden kunnen verkopen.
• Vier dagen onderweg. Apollo 11 werd op 16 juli gelanceerd en kwam op 19 juli in een baan om de maan; de landing volgde op 20 juli. Hoe lang zo'n reis duurt, lees je op hoe lang duurt een reis naar de maan?

Feiten over de Saturnus V-raket

De Saturnus V is nog altijd een van de krachtigste raketten die ooit is gebouwd. Enkele cijfers:

• Hoogte: 110,6 meter — bijna zo hoog als de Domtoren in Utrecht (ruim 112 meter).
• Startgewicht: bijna 3 miljoen kilogram, waarvan het grootste deel brandstof.
• Stuwkracht bij lancering: 34.020 kilonewton (circa 7,5 miljoen pond stuwkracht).
• Nuttige lading naar de maan: circa 45.000 kilogram.
• Er zijn tussen 1967 en 1973 dertien Saturnus V-raketten gelanceerd; geen enkele ging verloren, al kampte de onbemande testvlucht Apollo 6 met flinke motorproblemen.

De raket bestond uit drie trappen die elk op hun beurt brandden en werden afgestoten. De derde trap bracht het ruimtevaartuig op koers naar de maan met de zogeheten trans-lunar injection-manoeuvre.

Wat werd er op de maan achtergelaten?

De zes Apollo-missies lieten een indrukwekkende hoeveelheid materiaal achter op de maan. De reden was simpel: elke kilogram die mee teruggebracht moest worden, kostte brandstof en gewicht. Wat er niet meer nodig was, bleef achter. Op het maanoppervlak liggen onder meer:

• De afdalingstrappen van zes maanlanders (alleen de opstijgtrap vertrok weer; het onderstel diende als lanceerplatform).
• Drie maanwagens (gebruikt bij Apollo 15, 16 en 17).
• Wetenschappelijke instrumenten: seismometers, warmtestroommeters, laserreflectoren.
• Vlaggen, gedenkplaten en de twee golfballen die Alan Shepard sloeg tijdens Apollo 14.
• Persoonlijke voorwerpen, foto's, medaillons.
• Neergestorte derde trappen (S-IVB) van de Saturnus V en opstijgtrappen van maanlanders, die bewust op de maan werden gecrasht om met de achtergelaten seismometers de binnenkant van de maan te onderzoeken.
• Menselijke uitwerpselen, urine en afval (in afgesloten zakken).

De laserreflectoren die Apollo 11, 14 en 15 achterlieten, worden tot op de dag van vandaag gebruikt. Observatoria sturen laserpulsen naar de maan en meten de terugkaatsing om de afstand tot op millimeters à centimeters nauwkeurig te bepalen. Die afstand neemt overigens toe: de maan verwijdert zich elk jaar met ongeveer 3,8 centimeter van de aarde.

Maangesteente: 382 kilogram in totaal

De zes Apollo-missies brachten samen 381,7 kilogram aan maangesteente en -bodem mee terug naar de aarde. Apollo 11 bracht 21,55 kilogram mee; Apollo 17, de meest wetenschappelijk uitgeruste missie, bracht met 110,5 kilogram verreweg het meeste terug. De monsters omvatten honderden individuele stenen en bodemmonsters van zes geografisch verspreide locaties op de maan.

Geologen hebben de monsters uitvoerig bestudeerd. De bevindingen geven waardevolle informatie over de ouderdom van de maan (circa 4,5 miljard jaar), de interne structuur en de vroege geschiedenis van het zonnestelsel. De samenstelling ondersteunt ook de zogenoemde Giant Impact-theorie: de maan is waarschijnlijk ontstaan door een botsing van de vroege aarde met een protoplaneet ter grootte van Mars.

Kleine hoeveelheden maangesteente zijn als diplomatiek geschenk uitgedeeld aan landen over de hele wereld. Het grootste deel wordt bewaard in strikt gecontroleerde omstandigheden bij het NASA Johnson Space Center in Houston, Texas, zodat toekomstige wetenschappers met betere methoden de monsters opnieuw kunnen onderzoeken.

De maanwandelingen in cijfers

In totaal verlieten astronauten hun maanlander voor veertien maanwandelingen (EVA's, extravehicular activities) op het maanoppervlak. De kortste was de enige EVA van Apollo 11: 2 uur en 31 minuten. De langste was de tweede EVA van Apollo 17: 7 uur en 37 minuten. De totale tijd die alle twaalf maanwandelaars samen buiten hebben doorgebracht, bedraagt iets meer dan 80 uur.

Apollo 11 had één maanwandeling, Apollo 12 en 14 hadden er elk twee. De laatste drie missies (Apollo 15, 16 en 17) bleven langer en hadden elk drie maanwandelingen, met de maanwagen om verder te reiken. Apollo 17 heeft het record voor de langste verblijfsduur op het oppervlak: ruim 75 uur.

Het ruimtepak: een draagbare levensondersteuning

Het ruimtepak dat de maanwandelaars droegen (de A7L, vanaf Apollo 15 de verbeterde A7LB) was veel meer dan een beschermend kostuum. Samen met de rugzak was het een volledig zelfstandig levensondersteuningssysteem dat de astronaut beschermde tegen:

• Het vacuüm van de ruimte (nul druk buiten).
• Temperaturen van -173 °C in de schaduw tot +127 °C in het zonlicht.
• Micrometeorieten en (in beperkte mate) zonnestraling.
• Maanstof, dat scherp en klevend is en beschadigingen kan veroorzaken.

Pak en rugzak samen wogen op aarde ongeveer 90 kilogram, maar op de maan, waar de zwaartekracht een zesde van die op aarde is, voelde dat als ongeveer 15 kilogram. De rugzak (de PLSS, Portable Life Support System) leverde zuurstof, koeling en radioverbinding.

Extreme omgeving op de maan

De maan biedt een buitengewoon vijandige omgeving voor mensen. Er is geen atmosfeer, geen magnetisch veld en geen water. De maanstof (regoliet) is een bijzonder probleem: het is gevormd door miljarden jaren van meteorieteninslag en is daardoor extreem fijnkorrelig en hoekig. Het hechtte aan alles: ruimtepakken, apparatuur, vizieren. Astronauten merkten dat stof ook na het afborstelen bleef zitten en in de maanlander terechtkwam.

De inslagkraters op het maanoppervlak vertellen de geschiedenis van vier miljard jaar bombardement. De grootste zijn met het blote oog zichtbaar; de kleinste zijn microscopisch klein. Bij de Apollo-landingszones werden opzettelijk minder gecraterde gebieden gekozen voor een zo veilig mogelijke landing.

Bijzonderheden per missie

Elke Apollo-maanmissie had zijn eigen bijzonderheden:

• Apollo 11: Eerste landing. Armstrong moest bij de afdaling handmatig bijsturen om een rotsblokkengebied te ontwijken; er resteerden nog maar enkele tientallen seconden brandstof bij de landing.
• Apollo 12: Precisielanding op zo'n 180 meter van de onbemande Surveyor 3-sonde. De missie werd twee keer door bliksem geraakt vlak na lancering zonder blijvende schade.
• Apollo 14: Alan Shepard was met 47 jaar de oudste persoon die op de maan liep en de enige die er ook golf speelde — hij sloeg twee balletjes met een ijzer-6-kop die op de steel van een monsterschepje was gezet.
• Apollo 15: Eerste gebruik van de maanwagen; vond de Genesis Rock, een ruim 4 miljard jaar oud stuk anorthosiet uit de vroege korst van de maan.
• Apollo 16: Eerste landing in het bergachtige hoogland. John Young maakte bij de vlag een beroemde ‘sprongsaluut’, vastgelegd op foto en film.
• Apollo 17: Langste verblijf, meeste gesteente, drie maanwandelingen. Harrison Schmitt ontdekte oranjekleurige grond die bleek te bestaan uit circa 3,6 miljard jaar oude vulkanische glasbolletjes.

Wat de maanlandingen kostten

Het Apollo-programma was qua kosten ongekend. Het totale budget over de looptijd van het programma bedroeg naar schatting 25 à 26 miljard dollar — in het geld van die tijd. The Planetary Society rekende dat om naar circa 257 miljard dollar in dollars van 2020. Op het hoogtepunt van het programma werkten ongeveer 400.000 mensen direct of indirect aan Apollo: ingenieurs, wetenschappers, technici, fabrikanten van onderdelen.

De politieke context was onmiskenbaar: de ruimtewedloop met de Sovjet-Unie was een koude-oorlogsstrijd waarbij prestige en technologische superioriteit op het spel stonden. Maar het wetenschappelijke rendement — de maanmonsters, de seismische gegevens, het begrip van de vroege aardgeschiedenis — wordt tot op vandaag benut.

Nieuwe records: Artemis II in 2026

Ruim een halve eeuw na Apollo werden sommige records verbroken. Op 1 april 2026 vertrok Artemis II met Reid Wiseman, Victor Glover, Christina Koch en de Canadees Jeremy Hansen voor een vlucht om de maan. Op 6 april 2026 kwamen ze 406.771 kilometer van de aarde, verder dan ooit een mens was geweest: het record van Apollo 13 uit 1970 sneuvelde. Koch werd de eerste vrouw, Glover de eerste persoon van kleur en Hansen de eerste niet-Amerikaan die naar de maan reisde. Op 11 april 2026 landden ze in de Grote Oceaan. Een landing op de maan stond niet op het programma; volgens de huidige NASA-planning is Artemis IV (op zijn vroegst begin 2028) de eerste nieuwe bemande maanlanding.

Meer achtergrond bij deze feiten vind je in de veelgestelde vragen en bij de feiten over hoeveel mensen op de maan zijn geweest. De tijdlijn van de maanverkenning plaatst al deze missies in hun historische context, van Spoetnik tot het Artemis-programma van vandaag. Wie wil weten hoe lang de reis duurt, leest hoe lang duurt een reis naar de maan?